EXOSOME NASAL SPREY NEDİR? İNTRANAZAL EKSTRASELÜLER VEZİKÜL ARAŞTIRMALARI NE SÖYLÜYOR?

EXOSOME NASAL SPREY NEDİR? İNTRANAZAL EKSTRASELÜLER VEZİKÜL ARAŞTIRMALARI NE SÖYLÜYOR?

“Exosome nasal sprey”, “eksozom burun spreyi” ve “intranazal eksozom” gibi kavramlar son yıllarda biyoteknoloji ve ekstraselüler vezikül araştırmalarına yönelik ilginin artmasıyla birlikte daha sık araştırılmaya başlanmıştır.

Ancak bu kavramları değerlendirirken önemli bir ayrım yapmak gerekir.

“Exosome nasal sprey” ifadesi, tek başına belirli özelliklere sahip standartlaştırılmış bir ürün veya klinik olarak doğrulanmış bir tedavi yöntemini tanımlamaz.

Bilimsel literatürde araştırılan konu temel olarak ekstraselüler veziküllerin burun yoluyla, yani intranazal yolla uygulanması ve bu uygulama yolunun biyolojik materyallerin taşınmasında nasıl değerlendirilebileceğidir.

Peki intranazal uygulama nedir, ekstraselüler veziküller neden bu uygulama yöntemiyle araştırılmaktadır ve mevcut bilimsel çalışmalar hangi aşamadadır?

Exosome Nasal Sprey Nedir?

“Exosome nasal sprey” ifadesi günlük kullanımda eksozom veya ekstraselüler vezikül içeren materyallerin burun yoluyla uygulanmasını tanımlamak amacıyla kullanılabilmektedir.

Bilimsel açıdan daha doğru ifade ise çoğu durumda “ekstraselüler veziküllerin intranazal uygulanması”dır.

Bunun nedeni, her hücre kaynaklı nanopartikülün kesin olarak eksozom olduğunun gösterilememesidir.

Uluslararası Ekstraselüler Vezikül Derneği’nin güncel MISEV yaklaşımında da hücreden salınan ve lipid çift tabakayla çevrili yapılar için genel olarak “ekstraselüler vezikül” teriminin kullanılması önerilmektedir.

“Eksozom” teriminin ise vezikülün hücre içerisindeki oluşum mekanizması yeterli şekilde gösterildiğinde kullanılması daha doğru kabul edilmektedir.

Ekstraselüler Vezikül Nedir?

Ekstraselüler veziküller, hücrelerin çevrelerine salgıladığı ve lipid çift tabakayla çevrili mikroskobik yapılardır.

Bu veziküller kaynak hücrenin özelliklerine ve bulunduğu biyolojik koşullara bağlı olarak farklı moleküller taşıyabilir.

İçeriklerinde;

• Proteinler
• Lipidler
• mRNA
• mikroRNA
• Farklı nükleik asit bileşenleri

bulunabilir.

Bu özellikleri nedeniyle ekstraselüler veziküller hücreler arası iletişim mekanizmalarının bir parçası olarak yoğun şekilde araştırılmaktadır.

Ancak bütün ekstraselüler veziküllerin aynı moleküler içeriğe veya aynı biyolojik özelliklere sahip olduğu düşünülmemelidir.

İntranazal Uygulama Nedir?

İntranazal uygulama, bir maddenin burun boşluğu üzerinden uygulanmasını ifade eder.

Burun boşluğu yalnızca solunum sisteminin başlangıç noktası değildir.

Nazal bölge;

• Geniş bir mukozal yüzeye
• Yoğun damar ağına
• Olfaktör bölgeye
• Trigeminal sinirle ilişkili yapılara

sahiptir.

Bu anatomik özellikler nedeniyle burun yolu, farklı ilaç ve biyolojik taşıma sistemlerinin araştırıldığı uygulama yollarından biri hâline gelmiştir.

Nazal spreyler uzun yıllardır farklı ilaçların uygulanmasında kullanılsa da ekstraselüler vezikül içeren araştırma materyalleri klasik nazal ilaçlarla aynı kategoride değerlendirilmemelidir.

Ekstraselüler Veziküller Neden Burun Yoluyla Araştırılıyor?

Ekstraselüler veziküllerin intranazal uygulanmasına yönelik araştırmaların temel nedenlerinden biri, burun boşluğunun farklı biyolojik bölgelere ulaşım açısından ilgi çekici bir uygulama yolu sunmasıdır.

Özellikle merkezi sinir sistemine yönelik ilaç taşıma araştırmalarında kan-beyin bariyeri önemli bir konudur.

Kan-beyin bariyeri, kandaki birçok maddenin beyin dokusuna geçişini sınırlandıran fizyolojik bir yapıdır.

Bu nedenle bilim insanları uzun yıllardır ilaçların veya biyolojik materyallerin merkezi sinir sistemine farklı yollarla ulaştırılmasını araştırmaktadır.

Burun boşluğunun olfaktör ve trigeminal sinir yollarıyla anatomik ilişkisi nedeniyle intranazal uygulama da bu araştırmaların önemli başlıklarından biri olmuştur.

Ekstraselüler veziküller bu bağlamda potansiyel biyolojik taşıyıcılar olarak araştırılmaktadır.

Exosome Nasal Sprey Doğrudan Beyne Ulaşır mı?

Bu konuda kesin ve genelleyici ifadeler kullanmak doğru değildir.

Preklinik araştırmalarda intranazal uygulanan farklı moleküllerin ve ekstraselüler vezikül preparatlarının olfaktör veya trigeminal yollarla merkezi sinir sistemiyle ilişkili bölgelere taşınabildiğini inceleyen çalışmalar bulunmaktadır.

Ancak;

“Burundan sıkıldığında doğrudan beyne gider”

şeklinde basitleştirilmiş bir ifade bilimsel açıdan yeterli değildir.

Bir materyalin burun içerisindeki dağılımı;

• Partikül büyüklüğüne
• Formülasyona
• Uygulama hacmine
• Kullanılan taşıyıcı sisteme
• Nazal mukozanın durumuna
• Uygulama cihazına
• Mukosiliyer temizlenmeye

bağlı olarak değişebilir.

Bu nedenle laboratuvar veya hayvan çalışmalarındaki bulguların insanlarda aynı şekilde gerçekleştiği varsayılmamalıdır.

Mukosiliyer Temizlenme Nedir?

Burun içerisindeki önemli savunma mekanizmalarından biri mukosiliyer temizlenmedir.

Nazal mukozanın yüzeyinde bulunan mukus ve hareketli silyalar, buruna giren yabancı partiküllerin uzaklaştırılmasına yardımcı olur.

Bu sistem solunum yollarını korumak açısından oldukça önemlidir.

Ancak nazal yolla uygulanan biyolojik materyaller açısından bakıldığında hızlı mukosiliyer temizlenme, uygulanan materyalin burun mukozasında kalma süresini sınırlayabilir.

Bu nedenle intranazal ekstraselüler vezikül araştırmalarında yalnızca vezikülün kendisi değil;

• Formülasyon
• Uygulama sistemi
• Mukozada kalış süresi
• Partikül stabilitesi
• Biyoyararlanım

gibi başlıklar da araştırılmaktadır.

Nazal Mukozada Ekstraselüler Veziküllere Ne Olur?

Burun boşluğu dinamik bir biyolojik ortamdır.

Burada mukus tabakası, çeşitli enzimler, bağışıklık sistemi bileşenleri ve sürekli çalışan mukosiliyer temizleme mekanizması bulunmaktadır.

Bu nedenle intranazal olarak verilen bir materyalin tamamının bulunduğu yerde kalması veya hedeflenen bölgeye ulaşması beklenemez.

Ekstraselüler veziküllerin;

• Stabilitesi
• Mukus tabakasıyla etkileşimi
• Hücreler tarafından alınması
• Dağılımı
• Biyolojik bütünlüğünü ne kadar süre koruduğu

gibi konular günümüzde araştırılmaktadır.

Exosome Nasal Sprey Hangi Alanlarda Araştırılıyor?

İntranazal ekstraselüler vezikül uygulamalarına yönelik bilimsel araştırmalar farklı alanlarda yürütülmektedir.

Bunların arasında özellikle;

• Merkezi sinir sistemi araştırmaları
• Nörolojik hastalık modelleri
• Solunum sistemi araştırmaları
• Nazal mukoza araştırmaları
• İlaç taşıma sistemleri
• Mukozal bağışıklık araştırmaları

yer almaktadır.

Burada özellikle “araştırılmaktadır” ifadesi önemlidir.

Bir alanın bilimsel çalışmalara konu olması, söz konusu yaklaşımın o hastalık için etkinliği ve güvenliği kanıtlanmış standart bir tedavi olduğu anlamına gelmez.

Nörolojik Araştırmalarda Neden İlgi Görüyor?

İntranazal ekstraselüler vezikül araştırmalarının dikkat çektiği alanlardan biri nörolojidir.

Deneysel çalışmalarda Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı, inme, travmatik beyin hasarı ve farklı nöroinflamatuar süreçlerle ilişkili modeller üzerinde çalışmalar yapılmıştır.

Bu araştırmaların önemli bir bölümü;

• Hücre kültürü
• Hayvan modeli
• Preklinik araştırma

düzeyindedir.

Bu nedenle belirli bir deneysel modelde gözlenen biyolojik değişimin insanlar için doğrulanmış tedavi sonucu olarak yorumlanmaması gerekir.

Solunum Yollarında Neden Araştırılıyor?

Nazal uygulama aynı zamanda solunum yollarının başlangıç bölgesi olması nedeniyle araştırmacıların ilgisini çekmektedir.

Ekstraselüler veziküllerin;

• Nazal epitel
• Mukozal bağışıklık
• İnflamatuar mekanizmalar
• Solunum yolu hücreleri

ile etkileşimleri farklı deneysel modellerde incelenmektedir.

Kronik nazal hastalıklar, alerjik süreçler ve solunum yolu hastalıkları üzerine yapılan araştırmalar bulunmaktadır.

Ancak bu çalışmaların kanıt düzeyleri birbirinden farklıdır ve mevcut araştırmaların tamamı klinik kullanım anlamına gelmez.

Exosome Nasal Sprey Alerjik Rinit veya Sinüzitte Kullanılır mı?

Ekstraselüler veziküller ve farklı nanopartikül taşıma sistemleri kronik rinosinüzit ve alerjik rinit gibi nazal hastalıklarla ilişkili deneysel araştırmalarda incelenmektedir.

Ancak bir biyolojik mekanizmanın laboratuvar ortamında araştırılmış olması, bunun mevcut standart klinik tedavilerin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez.

Alerjik rinit, kronik rinosinüzit veya diğer burun hastalıklarında tanı ve tedavi planlaması ilgili sağlık profesyonelleri tarafından yapılmalıdır.

Bilimsel araştırma aşamasındaki yaklaşımlar standart tedavilerle aynı şekilde değerlendirilmemelidir.

Exosome Nasal Sprey Nörolojik Hastalıkları Tedavi Eder mi?

Mevcut bilimsel veriler üzerinden böyle genel ve kesin bir ifade kullanmak doğru değildir.

İntranazal ekstraselüler veziküller çeşitli nörolojik hastalık modellerinde araştırılmaktadır.

Ancak “Alzheimer’ı tedavi eder”, “Parkinson’a iyi gelir”, “beyin hücrelerini yeniler” veya benzeri kesin ifadeler mevcut bilimsel araştırmaların sınırlarını aşabilir.

Preklinik bulgular ile kontrollü insan çalışmalarından elde edilen klinik sonuçların birbirinden ayrılması gerekir.

Bilimsel bir yaklaşımın rutin klinik kullanıma geçebilmesi için;

• Güvenlik
• Etkinlik
• Doz
• Uygulama sıklığı
• Üretim standardizasyonu
• Uzun dönem etkiler
• Kalite kontrol

gibi birçok konunun değerlendirilmesi gerekir.

İnsanlarda Yapılmış Araştırmalar Var mı?

İntranazal uygulanan hücre türevleri, salgı ürünleri ve ekstraselüler veziküllerle ilgili insan araştırmaları bulunmaktadır.

Ancak literatürdeki çalışmaların sayısı ve niteliği, incelenen materyale göre değişmektedir.

Ayrıca “kök hücre türevleri”, “sekretom”, “ekstraselüler vezikül” ve “eksozom” aynı materyali ifade etmez.

Dolayısıyla farklı biyolojik ürünlerle gerçekleştirilen çalışmaların sonuçlarını tek bir “exosome nasal sprey” kategorisi altında toplamak bilimsel açıdan yanıltıcı olabilir.

Klinik araştırmalarda kullanılan materyalin;

• Hücresel kaynağı
• Üretim şekli
• İçeriği
• Dozu
• Uygulama protokolü
• Karakterizasyonu

ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Her Exosome Nasal Sprey Aynı mıdır?

Hayır.

“Exosome nasal sprey” adı altında değerlendirilen materyallerin aynı özellikleri taşıdığı varsayılamaz.

Ekstraselüler vezikül içeren bir materyalin özelliklerini etkileyebilecek başlıca faktörler arasında;

• Kaynak hücre
• Donör özellikleri
• Hücre kültür koşulları
• İzolasyon yöntemi
• Saflaştırma yöntemi
• Partikül karakterizasyonu
• Formülasyon
• Koruyucu veya yardımcı bileşenler
• Saklama koşulları
• Uygulama cihazı

bulunabilir.

Dolayısıyla yalnızca ürün üzerinde “exosome” veya “eksozom” ifadesinin bulunması teknik değerlendirme için yeterli değildir.

Eksozom Sayısı Önemli midir?

Partikül sayısı ekstraselüler vezikül araştırmalarında kullanılan parametrelerden biridir.

Ancak tek başına kalite veya biyolojik etkinlik göstergesi değildir.

Bir materyalde yüksek partikül sayısı ölçülmesi, bu partiküllerin tamamının aynı yapıda olduğu veya tamamının eksozom olduğu anlamına gelmeyebilir.

Değerlendirmede;

• Kaynak
• Partikül özellikleri
• Saflık
• Karakterizasyon
• Protein ve diğer moleküler içerikler
• Üretim standardı
• Fonksiyonel analizler

birlikte ele alınmalıdır.

Üretim ve Karakterizasyon Neden Önemlidir?

Ekstraselüler veziküller biyolojik olarak karmaşık yapılardır.

Bu nedenle araştırmalarda kullanılan materyallerin nasıl üretildiğinin ayrıntılı olarak tanımlanması önemlidir.

Kaynak hücrenin nasıl yetiştirildiği, hücrelerden salınan materyalin nasıl toplandığı, hangi yöntemlerle ayrıldığı ve nasıl karakterize edildiği araştırma sonuçlarını etkileyebilir.

Uluslararası bilimsel rehberler de ekstraselüler vezikül çalışmalarında;

• Kaynağın tanımlanmasını
• Ayırma yöntemlerinin açıklanmasını
• Karakterizasyon yapılmasını
• Saklama koşullarının belirtilmesini
• Fonksiyonel sonuçların uygun kontrollerle değerlendirilmesini

önemli görmektedir.

Saklama Koşulları Neden Önemlidir?

Ekstraselüler vezikül içeren biyolojik materyallerin fiziksel ve biyolojik özellikleri saklama koşullarından etkilenebilir.

Sıcaklık, saklama süresi ve tekrarlanan dondurma-çözme işlemleri materyalin özelliklerini değiştirebilir.

Nazal formülasyonlarda ayrıca taşıyıcı sıvının özellikleri, pH, ozmolalite ve ürünün fiziksel stabilitesi gibi faktörler de önem taşıyabilir.

Bu nedenle biyolojik içerikli nazal materyaller değerlendirilirken yalnızca aktif olduğu belirtilen bileşene değil, tüm formülasyona bakılması gerekir.

“Doğal Olduğu İçin Güvenlidir” Yaklaşımı Doğru mudur?

Hayır.

Bir yapının insan hücreleri tarafından doğal olarak üretilmesi, dışarıdan uygulanan bir preparatın otomatik olarak güvenli olduğu anlamına gelmez.

Güvenlik;

• Kaynak materyale
• Üretim sürecine
• Saflığa
• Mikrobiyolojik kaliteye
• Doza
• Uygulama yoluna
• Formülasyona
• Kullanılan kişiye

bağlı olarak ayrıca değerlendirilmelidir.

Biyolojik kaynaklı olması, kontrollü kalite ve güvenlik değerlendirmelerinin gerekliliğini ortadan kaldırmaz.

Exosome Nasal Sprey Araştırmalarında En Büyük Sorular Neler?

İntranazal ekstraselüler vezikül çalışmalarının klinik açıdan daha net değerlendirilebilmesi için cevaplanması gereken pek çok soru bulunmaktadır.

Bunlardan bazıları şunlardır:

• Hangi hücresel kaynak tercih edilmelidir?
• İdeal partikül özellikleri nelerdir?
• Hangi miktar veya doz değerlendirilmelidir?
• Nazal mukozada ne kadar süre kalmaktadır?
• Ne kadarı hedeflenen bölgeye ulaşmaktadır?
• Formülasyon stabilitesi nasıl korunmalıdır?
• Uygulama cihazı dağılımı etkiler mi?
• Tekrarlayan uygulamalarda güvenlik nasıldır?
• Uzun dönem etkiler nelerdir?
• Üretim partileri arasında tutarlılık nasıl sağlanmalıdır?

Bu soruların yanıtları farklı araştırma alanlarına göre değişebilir.

Bilimsel Araştırma ile Klinik Kullanım Arasındaki Fark

Yeni biyoteknolojik yaklaşımlarda dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri araştırma aşaması ile doğrulanmış klinik kullanımın birbirinden ayrılmasıdır.

Bilimsel süreç genel olarak;

Hücre kültürü çalışmaları
↓
Hayvan deneyleri
↓
Erken dönem insan araştırmaları
↓
Kontrollü klinik çalışmalar
↓
Güvenlik ve etkinlik değerlendirmeleri
↓
Düzenleyici değerlendirme

gibi farklı aşamalardan oluşabilir.

Bir yöntemin ilk aşamalarda umut verici sonuçlar göstermesi, son aşamalarda aynı sonuçların doğrulanacağını garanti etmez.

Bu nedenle “araştırılıyor” ile “kanıtlanmış” ifadeleri birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Exosome Nasal Sprey Hakkında Bilgi Araştırırken Nelere Dikkat Edilmeli?

İnternette bu konuda bilgi araştırırken kullanılan ifadelerin bilimsel kanıtlarla uyumlu olup olmadığına dikkat edilmelidir.

Özellikle;

“Kesin sonuç sağlar”
“Beyni yeniler”
“Nöronları yeniden oluşturur”
“Alzheimer’ı tedavi eder”
“Parkinson’u iyileştirir”
“Sinüziti ortadan kaldırır”
“%100 güvenlidir”
“Yan etkisi yoktur”

gibi kesin ve genelleyici ifadeler dikkatle değerlendirilmelidir.

Bilimsel bir içerikte araştırmanın;

• İnsanlarda mı yoksa hayvanlarda mı yapıldığı
• Kaç kişinin araştırmaya katıldığı
• Kontrol grubunun bulunup bulunmadığı
• Kullanılan materyalin kaynağı
• Materyalin nasıl karakterize edildiği
• Takip süresi

gibi bilgiler önemlidir.

Sonuç

Exosome nasal sprey veya intranazal ekstraselüler vezikül uygulaması, biyoteknoloji alanında gelişmekte olan araştırma konularından biridir.

Burun boşluğunun anatomik özellikleri nedeniyle intranazal yol; ilaç taşıma sistemleri, merkezi sinir sistemi, solunum yolları ve mukozal biyoloji araştırmalarında dikkat çekmektedir.

Ekstraselüler veziküller de hücreler arası iletişimde rol oynayan biyolojik yapılar olmaları nedeniyle bu alandaki çalışmalarda araştırılmaktadır.

Bununla birlikte ekstraselüler veziküllerin kaynağı, üretim standardı, karakterizasyonu, nazal formülasyonu, biyoyararlanımı, dozlaması ve uzun dönem güvenliği gibi pek çok konu hâlen araştırılmaktadır.

Bu nedenle “exosome nasal sprey” kavramı değerlendirilirken bilimsel araştırma aşamasındaki bulgular ile doğrulanmış klinik kullanım birbirinden ayrılmalıdır.

Bilgilendirme Notu: Bu içerik genel bilimsel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Herhangi bir ürünün, nazal spreyin, sağlık hizmetinin veya uygulamanın tanıtımı, teşviki, tanı ya da tedavi önerisi niteliğinde değildir.
“`